تَبیین معیتِ «خداوند با جهان مَخلوق» بر مبنای نگاه کلام اسلامی و حکمت متعالیه با تکیه بر(آیه؛4 سوره حدید)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری تخصصی کلام اسلامی، دانشگاه تبریز

2 الهیات/ کلام اسلامی/ دانشگاه تبریز

3 دانشیار دانشکده الهیات تبریز

10.22061/orj.2025.12070.895

چکیده

با مطالعه رویکردهای کلامی و فلسفی محرز می‌شود که متکلمان و حکمای اسلامی تبیینات متفاوتی از «معیت» حق تعالی با خلق ارائه داده‌اند؛ متکلمین اسلامی‌ و فلاسفه به فراخور توان خود در تبیین این معمای دینی و شرعی گام هایی برداشته اند. گروهی از عدم مشابهت و گروهی از سنخیت میان حق تعالی و خلق پرده برداشته اند. متکلمان هر نوع ارتباط ومعیت وجودی را منکر شده اند و به بینونت ذاتی میان آن دو فتوا داده اند و با ارائه تفاسیر مختلف از معیت در آیه شریفه «و هو معکم این ما کنتم» نوعِ معیت را، معیتِ علمی دانسته‌اند. قاطبه اندیشمندان کلامی اشاعره، معتزله، امامیه، در این عقیده اتفاق نظر دارند. متکلمان در تبیین معیت علمی حق تعالی، از براهین اتقان صنع و برهان قدرت و اختیار بهره می‌گیرند؛ آنها غالبا معیت علمی خدا را فرع بر قدرت خدا می‌دانند. در حالی که بر مبنای اصول حکمت متعالیه، معیت فرع بر وجود و وجود نیز با علم مساوق است؛ ملاصدرا به معیت علمی مطرح در اقوال متکلمان بسنده نمی‌کند، بلکه با طرح معیت وجودی و قیومی رابطه خداوند با جهان را تبیین می‌کند. ازاینرو معیت مورد پذیرش ملاصدرا نهتنها احاطه علمی‌، بلکه احاطه وجودی و معیت ذاتی اشیاء را نیز در بر میگیرد. این تحقیق با روش تحلیلی و توصیفی در تلاش است با تضارب آراء متکلمان و حکمت اسلامی، ‌راهی را برای تقریب فکری مذاهب اسلامی ‌فراهم نماید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Explaining God's Coexistence with the Created World according to Islamic Theology and Transcendent Theosophy, with Emphasis on Surah Al-Hadid, Verse 4

نویسندگان [English]

  • Abdullah HosseiniEskandian 1
  • mansoor abdollahi 2
  • ali babaei 3
1 phd of Islamic Theology, University of Tabriz
2 tabriz
3 دانشیار دانشگاه تبریز
چکیده [English]

By studying theological and philosophical approaches, it becomes clear that Islamic theologians and philosophers have offered diverse explanations regarding God 's "coexistence" with creatures. Both Islamic theologians and philosophers have, to the best of their abilities, taken steps to clarify this religious issue. Some groups have emphasized the dissimilarity between God and creatures while others have highlighted their affinity. Theologians have denied any existential coexistence between them, decreeing an intrinsic separation. They have offered various interpretations of "coexistence" in the verse "and He is with you wherever you are," understanding this "coexistence" as the scientific coexistence. All Islamic theologians – Ash'arites, Mu'tazilites, and Imamias – concur on this belief. In explaining God's scientific coexistence theologians employ arguments of creation's perfection and the arguments of power and free will. They generally consider God's scientific coexistence as subordinate to His power. However, based on the principles of Transcendent Theosophy, coexistence is subordinate to existence, and existence is synonymous with knowledge. Mulla Sadra does not merely rely on the scientific coexistence mentioned in theologians' statements; instead, he elaborates the relationship between God and the world by introducing existential and qayumi coexistence. This article, using a descriptive-analytical method and a comparative approach, seeks to analyze and reflect upon the issue of divine coexistence with creatures from the perspective of Islamic theologians and Transcendent Theosophy, in order to reveal the intellectual similarities and differences between these two intellectual currents.

کلیدواژه‌ها [English]

  • God
  • Creatures
  • Coexistence
  • Islamic Theologians
  • Mulla Sadra
  • قرآن کریم

    نهج البلاغه

    • ابن ابی الحدید(1378) شرح نهج البلاغه، قم: مکتبه آیت الله المرعشی
    • ابن جزی، محمد بن احمد(1416)التسهیل لعلوم التنزیل‏، بیروت: شرکة دار الأرقم بن أبی الأرقم‏
    • ابن‌حنبل، احمد بن محمد،(1416)المسائل و الرسائل المرویة عن الإمام أحمد بن حنبل فی العقیدة، ریاض: دار طیبه.
    • ابوحیان، محمد بن یوسف(1420)البحر المحیط فى التفسیر، بیروت: دارالفکر
    • آشتیانی، جلال‌الدین(1378) منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، قم: دفتر تبلیغات اسلامی
    • آلوسى، محمود بن عبدالله(1415)روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت: دار الکتب العلمیة.
    • ایجی، میر سید شریف (1325) شرح المواقف، قم: الشریف الرضی، چاپ اول.
    • بیضاوی، عبدالله بن عمر(1418) أنوار التنزیل و أسرار التأویل، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    • باقلانی، ابوبکر(1407ه.ق) تمهید الاوائل و تلخیص الدلایل، لبنان: مؤسسة الکتب الثقافیة.
    • التفتازانی، سعد الدین، (1409) شرح المقاصد، قم: ناشر الشریف الرضی، چاپ اول
    • ثعالبی، عبدالرحمن بن محمد(1418)تفسیر الثعالبى المسمى بالجواهر الحسان فى تفسیر القرآن‏، بیروت:دار احیاء التراث العربی.
    • جزایری، ابوبکر جابر(1416)ایسر التفاسیر لکلام العلى الکبیر، مدینه منوره: مکتبة العلوم و الحکم.‏
    • حوی، سعید(1424) الاساس فى التفسیر، قاهره: دارالسلام.
    • راغب اصفهانى، حسین بن محمد(1369ش) ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن با تفسیر لغوى و ادبى قرآن، مرتضوى ، تهران، بی جا. چاپ اول.
    • ابن فارس، احمدبن فارس(1363)معجم مقاییس اللغه، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
    • زحیلى، وهبه‏(1411ه.ق)التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج‏، دمشق: دارالفکر.
    • سهروردی، یحیی بن حبش (1372) مجموعه مصنفات شیخ اشراق، مصحح: هانری کوربن، تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
    • شنقیطى، محمدامین‏(1427ه.ق)أضواء البیان فى إیضاح القرآن بالقرآن‏، بیروت: دار الکتب العلمیة.
    • شهرستانی، عبدالکریم(1425) نهایه الاقدام فی العلم الکلام، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    • صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1383) شرح اصول الکافی، المحقق، خواجوی محمد، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
    • صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1981)، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    • صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم(1360) الشواهد الربوبیه فی المناهج السلو کیه، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
    • صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم(1363) مفاتیح الغیب، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی
    • صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم(1366) تفسیر قرآن کریم، قم: بیدار.
    • صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، (1354ش) المبدا و المعاد، تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
    • طباطبایی، محمد حسین، نهایه الحکمه، موسسه النشر الاسلامی، 1416ق.
    • طنطاوی، محمد سید(م1997) التفسیر الوسیط للقرآن الکریم، مصر:نهضة، چاپ اول
    • عبودیت، عبدالرسول(1388) در آمدی به نظام حکمت صدرایی، قم: موسسه آموزشی و پژوهی امام خمینی
    • غزالی، ابوحامد(1409) الاقتصاد فی الاعتقاد، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    • غزالی، محمد بن محمد (1393) احیاء العلوم‌ الدین، محقق: عبدالرحیم بن حسین حافظ عراقی، تهران: الناشردارالکتاب العربی.
    • غزالی، محمد بن محمد(1382) تهافت الفلاسفه، المحقق: الدکتور سلیمان دنیا، تهران: شمس تبریزی.
    • فخر رازى، محمد بن عمر(1420)التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم.
    • فخر رازی محمد بن عمر(1411) المحصل، قاهره:، مکتبه دار التراث، چاپ اول
    • مطهری، مرتضی(1376) مجموعه آثار، تهران: صدرا
    • مکارم شیرازی، ناصر(1371) تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامی
    • نووى، محمد(1417) مراح لبید لکشف معنى القرآن المجید، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، چاپ اول
    • واحدی، علی بن احمد(1415)الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز، محقق: داوودى، صفوان عدنان‏، بیروت: دارالقلم
    • حلی، حسن بن یوسف (1413)کشف المراد فی شرح تجرید العتقاد، قم: موسسه النشر الاسلامی
    • حلی، حسن بن یوسف (1415) مناهج الیقین فی الاصول الدین، تهران: دارالاسوه
    • حلی، حسن بن یوسف (1419ق) نهایه المرام فی العلم الکلام، قم: موسسه الامام صادق(ع)
    • العلامه حلی،1363 ، انوار ملکوت فی شرح یاقوت، تحقیق: محمد نجمی زنجانی، قم: الشریف الرضی، چاپ دوم.
    • سبحانی، جعفر(بی‌تا) بحوث الملل و النحل، قم: موسسه النشر الاسلامی.
    • صدوق، محمد بن علی(1398ه. ق) التوحید، قم: موسسه نشر الاسلامی.
    • کلینی، محمد بن یعقوب (1390)، اصول کافی،ترجمه حسین استاد ولی، تهران: دارالثقلین، چاپ اول.
    • مجلسی، محمدباقر (1404الف) بحار الانوار، بیروت: موسسه الوفاء
    • مطهری، مرتضی(1376) مجموعه آثار، تهران: صدرا.
    • مقداد، فاضل(1405) ارشاد الطالبین فی نهج المسترشدین، قم: کتابخانه عمومی آیت الله مرعشی نجفی.
    • خواجه نصیرالدین طوسی(1407) تجرید الاعتقاد، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.