تلاش ملاصدرا برای حلّ دو متناقض_نما در باب مابعدالطبیعه حرکت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای تخصصی فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشکده الهیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

10.22061/orj.2025.12052.893

چکیده

نوشتار حاضر با روش توصیفی و تحلیل انتقادی، در صدد بررسی تلاش ملاصدرا برای پاسخ به دو متناقض‌نما در مورد حرکت برآمده است. متناقض‌نمای نخست که تناقض‌باوران آن‌را دلیلی پسینی بر تحقق تناقض قلمداد می‌کنند با تمرکز روی مسئله حرکت، در صدد بیان آن است که وجود و عدم در موضوع حرکت با یکدیگر اختلاطی تناقض‌آمیز پیدا می‌کنند. متناقض‌نمای دوم که در واقع چالشی است میان ابن‌سینا و صدرا - اگرچه به تناقض‌باوری نمی‌انجامد - با تحلیل مسئله زمان، در پی زیر سوال بردن اصل وجود حرکت به‌عنوان یک حقیقت خارجی است. بررسی آثار ملاصدرا حاکی از آن است که وی در مورد متناقض‌نمای نخست با تمسک بر وجوه مختلف عدم و مقابل ندانستنِ اعتباری خاص از آن با وجود، راهی برای پاسخ به این معما پیش رو نهاده و این مشکل را از بن‌بست تناقض‌باورانه خارج نموده و در خصوص متناقض‌نمای دوم، با تبیین خاص خود از دو معنا از حرکت (توسطی و قطعی) و پذیرش حرکت به معنای قطع به عنوان یک حقیقت خارجیِ ممتد و تدریجی الحدوث مسئله را پاسخ داده است. در مجموع، صدرا تلاش نموده است با فراهم آوردن مقدمات عقلی، در هر دو مورد دامان فلسفه خود را از تناقض بپیراید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Mulla Sadra's Attempt to Solve Two Antinomies in the Metaphysics of Motion

نویسندگان [English]

  • Gholam Ali Hashemifar 1
  • Mahdi Azimi 2
1 Ph.D. Candidate in Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Iran.  
چکیده [English]

The current paper, using a descriptive and critical analysis method, seeks to examine Mulla Sadra's attempt to respond to two antinomies concerning motion. The first antinomy, which is considered by antinomy-believers as an a posteriori reason for the realization of contradiction, by focusing on the issue of motion, intends to express that existence and non-existence in the subject of motion become contradictorily intermingled. The second antinomy, which is in fact a challenge between Avicenna and Sadra—although it does not lead to antinomy-belief—by analyzing the issue of time, seeks to question the very existence of motion as an external reality. The examination of Mulla Sadra's works indicates that regarding the first antinomy, by adhering to the various aspects of non-existence and not considering a specific اعتبار (e'tebar - consideration) of it as being opposed to existence, he has set forth a way to answer this enigma and has extricated this problem from the antinomy-believing impasse, and concerning the second antinomy, by explaining his specific view of two meanings of motion (tavassoti and ghat'i - intermediate and decisive) and accepting motion in the sense of ghat' as an external reality that is continuous and gradually occurring, he has answered the question. Overall, Sadra has attempted, by providing rational preliminaries, to clear his philosophy of contradiction in both cases.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mulla Sadra
  • Paradox
  • Dialetheism
  • Motion
  • Metaphysics of Motion
A Presocratics Reader: Selected Fragments and Testimonia. 2nd ed. Edited with introduction by Patricia Curd; translations by Richard D. McKirahan. Cambridge, Mass.: Hachette Publishing Company, 2011.
al‑Baghdadi, Abu al‑Barakat. Al‑Mu‘tabar fi al‑Hikmah. Isfahan: University of Isfahan, 1995. (Arabic)
al‑Jurjani, Sayyid Sharif. Sharh al‑Mawaqif., ed. Badr al‑Din Nusani. Qom: Sharif Razi, 1907. (Arabic)
al‑Razi, Imam Fakhr al‑Din. Al‑Mabahith al‑Mashriqiyyah. Qom: Bidar, 1991. (Arabic)
Esmaeili, Mohammad Ali. “Pazhooheshi dar Harakat Tavasstiyyah va Qat‘iyyah.” Ma‘refat 188 (2013): 99–116. (Persian)
Farsian, K., and S. Hodjati. “Graham Priest on Reconstruction of Hegel’s Logic and Metaphysics in Modern Logic.” Journal of Philosophical Thought 1, no. 1 (2021): 61–77.
Fayz Kashani, Mulla Muhsin. Usul al‑Ma‘arif. Qom: Daftar Tablighat Islami, 1996. (Persian)
Hashemifar, Gholam‑Ali, and Mahdi Azimi. “Mabani‑ye Falsafi‑ye Sadr al‑Muta’allihin dar Mowajeh ba Tanaghoz‑Bavari dar Vahdat‑e Vojud.” Hekmat‑e Sadra’i 2 (2023): 55–66. (Persian)
Hashemifar, Gholam‑Ali, and Mahdi Azimi. “Defa‘‑ye Sadr al‑Muta’allihin az Do Chalesh‑e Tanaghoz‑Bavaraneh dar Harakat‑e Jawhari.” Kheradnameh‑ye Sadra 113 (2023): 113–128. (Persian)
Hashemifar, Gholam‑Ali, and Mahdi Azimi. “Mowajeh‑ye Mulla Sadra ba Tanaghoz‑Bavari‑ye ‘Arefaneh.” Mantiq‑Pazhoohi 1 (2022): 217–239. (Persian)
Hegel, G. W. F. Lectures on the History of Philosophy, Vol. III. Trans. E. S. Haldane and F. H. Simson. London: Kegan Paul, Trench, Trübner & Co., 1896.
Ibn Sina, Husayn ibn ‘Abd Allah. Al‑Najat min al‑Gharq fi Bahr al‑Dalalat. Tehran: University of Tehran, 2000. (Arabic)
Ibn Sina, Husayn ibn ‘Abd Allah. Al‑Shifa (al‑Tabi‘iyyat). Qom: Maktabat Ayatollah al‑Mar‘ashi, 1984. (Arabic)
Ikhwan al‑Safa. Rasa’il Ikhwan al‑Safa wa Khullan al‑Wafa. Beirut: al‑Dar al‑Islamiyyah, 1992. (Arabic)
Javadi Amoli, ‘Abd Allah. Rahiq Makhtum, vol. 15. Qom: Isra, 2017. (Persian)
Motahhari, Morteza. Asl‑e Tazad dar Falsafeh‑ye Eslami.Maqalat va Barrasiha 1 (1970): 11–30. (Persian)
Motahhari, Murtaza. Dars‑hā‑ye Asfar. Tehran: Sadra, 2009. (Persian)
Motahhari, Murtaza. Majmu‘eh‑ye Athar. Tehran: Sadra, 2005. (Persian)
Nazari Tavakkoli, Sa‘id. “Barrasi‑ye Tatbiqi‑ye Vojud‑e Khareji‑ye Harakat az Nazar‑e Mir Damad va Mulla Sadra.” Andishe‑ye Dini 36 (2010): 63–84. (Persian)
Priest, Graham. In Contradiction. 2nd ed. Oxford: Clarendon Press, 2000.
Priest, Graham. “Dialectic and Dialetheic.” Science and Society 53 (1989): 388–415.
Sabzawari, Mulla Hadi. Sharh al‑Manzuma. Tehran: Nab, 1990–2000. (Persian)
Shakiba’i, Ahmad, and Mansour Imanpour. “Barrasi‑ye Tatavvor‑e Chisti va Hasti‑ye Harakat Tavasstiyyah va Qat‘iyyah dar Nazar‑e Ibn Sina va Mulla Sadra.” Tarikh‑e Falsafeh 11, no. 1 (2020): 105–128. (Persian)
Shirazi, Sadr al‑Din. Al‑Hashiyah ‘ala al‑Ilahiyyat al‑Shifa. Bidar, n.d. (Arabic)
Shirazi, Sadr al‑Din. Al‑Hikmah al‑Muta‘aliyyah fi al‑Asfar al‑‘Aqliyyah al‑Arba‘ah. Beirut: Dar Ihya’ al‑Turath al‑‘Arabi, 1981. (Arabic)
Shirazi, Sadr al‑Din. Al‑Shawahid al‑Rububiyyah. Tehran: Bunyad Hikmat‑i Sadra, 2004. (Arabic)
Shirazi, Sadr al‑Din. Sharh al‑Hidayah al‑Athiriyyah. Beirut: Mu’assasat al‑Tarikh al‑‘Arabi, 2001. (Arabic)
Tabataba’i, Sayyid Muhammad Husayn. Nihayat al‑Hikmah. Qom: al‑Nashr al‑Islami (Gamā‘at al‑Mudarrisin, Qom), 1983. (Arabic)
Tabataba’i, Sayyid Muhammad Husayn. Ta‘liqah ‘ala al‑Asfar al‑Arba‘ah. Beirut: Dar Ihya’ al‑Turath al‑‘Arabi, 1999. (Arabic)
Talebzadeh, Hamid. A Dialogue between Hegel and Islamic Philosophers. Tehran: Hermes, 2020. (Persian)