دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی پژوهش های هستی شناختی 2345-3761 مقالات آماده انتشار 2026 05 21 Epistemic Functions of the Active Intellect from the Perspectives of Ibn Sina and Mūlla Sadrā: A Comparative Study بررسی تطبیقی کارکردهای عقل فعال از منظر ابن‌سینا و ملاصدرا 12557 10.22061/orj.2026.12510.912 FA قربانعلی کریم زاده قراملکی عضو هیأت علمی گروه فلسفه وکلام اسلامی دانشکده الهیات وعلوم اسلامی دانشگاه تبریز عبدالله حسینی اسکندیان دکتری رشته کلام اسلامی از دانشگاه تبریز Journal Article 2025 09 15 The Active Intellect, and its role in the epistemological and ontological realms of the universe, is a fundamental issue in Islamic philosophy that has long been a subject of extensive discussion and differing views among divine philosophers. In this regard, Ibn Sina held that human knowledge (acquisitive perception) at all levels is dependent on the emanation of universal forms and intelligibles by this intellect upon the rational soul. He also attributes the actualization of human knowledge to this intellect. From Mūlla Sadrā's perspective, the Active Intellect possesses an independent existence relative to the human rational soul. Mūlla Sadrā describes the Active Intellect as the agent of the elemental world, finding meaning in the elemental world through its correspondence with it. This research employs a descriptive-analytical method and comparative approach to investigate the epistemic functions of the Active Intellect from the perspectives of Ibn Sina and Mūlla Sadrā. It aims to reveal the intellectual commonalities and distinctions between these two divine philosophers in explaining this issue. Ibn Sina primarily emphasizes acquired knowledge and the Active Intellect's role in bestowing intelligible forms upon the soul. In contrast, Mūlla Sadrā by highlighting the concept of direct knowledge, argues that the human soul, upon reaching the stage of union with the Active Intellect, attains direct knowledge and perceives truths directly and without mediation. In other words, for Mūlla Sadrā, knowledge is not limited to acquired knowledge, but also includes direct knowledge, which represents a higher and more complete level than acquired knowledge. عقل فعال و نقشی که در حوزه معرفتی و هستی‌شناختی عالم دارد، از مسائل اساسی در حکمت اسلامی است که از دیرباز از سوی حکمای الهی محل بحث و تضارب آراء بوده است. در این بین، ابن‌سینا معرفت انسانی (ادراک حصولی) را در تمام مراتب وابسته به افاضة صور کلی و معقولات توسط این عقل بر نفس ناطقه دانسته و همچنین خروج معارف انسانی از قوه به فعل را برعهده این عقل قرار می‌نهد. از منظر ملاصدرا نیز، عقل فعال وجودی استقلالی نسبت به نفس ناطقه انسانی دارد. ملاصدرا، عقل فعال را فاعل عالم عناصر توصیف کرده و عالم عناصر را در تناظر با آن معنادار می‌یابددر این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تطبیقی سعی بر این است تا به بررسی تطبیقی کارکردهای معرفتی عقل فعال از منظر ابن‌سینا و ملاصدرا پرداخته و وجوه اشتراک و افتراق فکری این دو حکیم الهی را در تبیین این مسئله آشکار کنیم. ابن‌سینا بیشتر بر علم حصولی و نقش عقل فعال در افاضه صور معقوله به نفس تاکید دارد. در مقابل، ملاصدرا با تاکید بر مفهوم علم حضوری، معتقد است که نفس انسانی در مرتبه اتحاد با عقل فعال، به علم حضوری دست می‌یابد و حقایق را به صورت مستقیم و بدون واسطه درک می‌کند. به عبارت دیگر، معرفت برای ملاصدرا، تنها منحصر به علم حصولی نیست، بلکه شامل علم حضوری نیز می‌شود که مرتبه‌ای بالاتر و کامل‌تر از علم حصولی است.